Deelonderzoek Bereikbaarheid op Peil: bereikbaarheidsdoelen in regio’s Input voor nieuwe visie op bereikbaarheid

Beginpunt: integrale bereikbaarheidsdoelen

Als input voor deze nieuwe visie, verkenden we eerder samen met Rebel drie mogelijke integrale bereikbaarheidsdoelen:

1. Basisniveau bereikbaarheid voor iedereen (sufficiëntarisme): iedereen in Nederland kan vitale functies binnen acceptabele reistijd, kosten en moeite bereiken. Dit bereikbaarheidsdoel wordt gekoppeld aan sociaal-maatschappelijke opgaven, waarbij voor iedereen in Nederland een minimale bereikbaarheid geldt.
2. Maximaliseren bereikbaarheid binnen brede welvaart (utilitarisme): streven naar verbeteren van de bereikbaarheid en het vergroten van het aantal bereikbare banen, vitale functies en sociale contacten, binnen de kaders van brede welvaart. Dit bereikbaarheidsdoel zoekt de balans tussen maximaliseren van de bereikbaarheid voor een zo groot mogelijke groep en beperken van de negatieve effecten zoals ongelukken en emissies.
3. Bereikbaarheid verbeteren waarbij verschillen tussen gebieden worden verkleind (egalitarisme): het streven om bereikbaarheid van vitale functies te verbeteren om de verschillen in de bereikbaarheid tussen gebieden te verminderen. Dit bereikbaarheidsdoel wordt gekoppeld aan een ruimtelijk-geografische opgave.

Doorwerking bereikbaarheidsdoelen in 3 regio’s

Om deze benaderingen verder te testen, onderzochten we met Rebel hoe regionale overheden kijken naar integrale bereikbaarheidsdoelen. Dit deden we met drie casusregio’s, geselecteerd door IenW: 

• Metropoolregio Rotterdam-Den Haag (MRDH)
• Parkstad Limburg
• Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen (GMR)

In meerdere werksessies met deze regio’s, het ministerie, koepelorganisatie InterProvinciaal Overleg (IPO) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), beantwoordden we de volgende vragen:

1. In welke mate zijn regio’s zelf al bezig met bereikbaarheidsdoelen?
2. Welke uitdagingen komen ze hierbij tegen en hoe gaan ze daar mee om?
3. Hoe kijken ze aan tegen de verdere ontwikkeling van bereikbaarheidsdoelen, zowel op regionaal als nationaal niveau?
4. Wat leren we hiervan ten aanzien van de bruikbaarheid van bereikbaarheidsdoelstellingen in het beleid en de hanteerbaarheid in het proces van besluitvorming met medeoverheden?

Opgehaalde aandachtspunten

Tijdens onze sessies bleek dat men al werkt aan bereikbaarheidsdoelen, al is het in verschillende mate: de ene regio stuurt meer op bereikbaarheid van economische toplocaties, terwijl de andere regio focust op het vergroten van bereikbaarheid om gezondheid van inwoners te verbeteren. Welke voorzieningen als relevant worden gezien, hangt af van de uitdagingen die spelen. 

Alle drie de regio’s zien meerwaarde in het nieuwe perspectief op bereikbaarheid waarbij er aandacht is voor de nabijheid van voorzieningen en de mate waarin het mobiliteitssysteem mensen in staat stelt bepaalde voorzieningen te bereiken. Men ziet ook aandachtspunten, zoals het belang van aandacht voor verschillende bereikbaarheidsniveaus, vervoerwijzen en onderscheid tussen doelgroepen. Zo lijkt één landelijke norm niet wenselijk, vanwege opgaven die regionaal verschillen en behoefte aan ruimte voor uitzonderingen.

Belang van anders kijken en meer samenwerking

Werken aan bereikbaarheidsdoelen heeft alleen zin wanneer we in samenhang kijken naar woningbouw, infrastructuur, ov en voorzieningenaanbod. Denk aan het ontwikkelen van woningen vlakbij banen, onderwijs en zorg of het plaatsen van extra voorzieningen bij bestaande woongebieden. Met andere woorden: voorzieningenaanbod en ruimtelijke ontwikkeling moeten onderdeel zijn van de oplossingsruimte om bereikbaarheid te verbeteren. Dat vraagt van Rijk en regio om nauwer samen te werken, waarbij verschillende disciplines betrokken zijn. 

Advies voor het werken aan bereikbaarheidsdoelen

Alle inzichten vatten we samen tot 3 adviezen:

1. Werk met streefwaarden per categorie voorzieningen (in plaats van harde normen)
   Voor sommige voorzieningen (zorg, supermarkt en onderwijs) accepteren mensen andere reistijden dan voor andere voorzieningen (banen en recreatie). Hier zitten verschillen in tussen regio’s en stedelijk en landelijk gebied. Streefwaarden per type voorziening werken daarom beter dan harde normen. Ook vraagt dit om een verdere verdieping naar doelgroepen met onderscheid naar o.a. leeftijd/levensfase en inkomen.
    
2. Stel bereikbaarheidsdoelen vast aan de hand van drie brede maatschappelijke opgaven
   Onderzoek laat zien dat door verschraling van het ov-aanbod in voornamelijk landelijke regio’s, de bereikbaarheid van voorzieningen daar afneemt. Keer deze trend door bereikbaarheidsdoelen te koppelen aan brede opgaven, zoals:
   1. Toegang voor iedereen: bereikbaarheid die bijdraagt aan een samenleving waarin iedereen belangrijke voorzieningen en werk kan bereiken binnen acceptabele tijd en kosten.
   2. Sterke en leefbare regio’s: stuur op bereikbaarheidskansen en uitdagingen per regio vanuit de visie dat ‘Elke regio telt’. Bekijk bereikbaarheidsopgaven in samenhang met andere brede welvaartopgaven.
   3. Nederland beter verbonden: koppel het functioneren van hoofdnetwerken aan de gewenste ruimtelijke-economische structuur van Nederland. Hoe goed willen we dat regio's in Nederland onderling en met het buitenland verbonden zijn en wat betekent dat voor de gewenste reistijd, betrouwbaarheid en capaciteit van de hoofdnetwerken. 
       
3. Geef de transitie naar bereikbaarheidsdoelen vorm met een pragmatische aanpak 
   De omslag van knelpunt-denken naar sturen op bereikbaarheid is een serieuze transitie die tijd kost. Om deze in gang te zetten adviseren we om te starten met werken aan data, en gezamenlijke taal. Denk aan eenduidige definities van voorzieningen en gebieden en streefwaarden voor basisvoorzieningen en banen. Ook zou bereikbaarheid onderdeel moeten zijn van MIRT- en NOVEX-trajecten. 
   
   Vervolgens is het zaak om de samenwerking tussen Rijk en regio goed te organiseren, met bijv. een gezamenlijk ‘bereikbaarheidslaboratorium’ om oplossingen te onderzoeken, maatwerkpakketten per regio en heldere procesregels. Ons advies aan het Rijk is om te zorgen voor de randvoorwaarden die hiervoor nodig zijn, zoals:
   1. Actieve samenwerking tussen departementen en afdelingen
   2. Richtinggevende basiskeuzes voor gebiedsaanpakken
   3. Formuleren van een ‘niet-slechter’-ambitie: nieuw overheidshandelen mag de bereikbaarheid niet slechter maken
   4. Uitkomsten van regiopakketten laten doorwerken in de MIRT-systematiek, zodat bereikbaarheidswinst of – verlies meeweegt in besluitvorming over grote investeringen

Verdere uitwerking Bereikbaarheid op Peil

Onze adviezen waren belangrijke input voor de vervolguitwerking van Bereikbaarheid op Peil, dat uiteindelijk de volgende aanpak is geworden: 

1. Stap 1: Signaleren
   IenW peilt de bereikbaarheid met het Nationaal Bereikbaarheidspeil (een burgerraadpleging om acceptabele reistijden per voorziening op te halen en een analyse van de huidige reistijden).
2. Stap 2: Adresseren
   Met integrale bereikbaarheidsanalyses per MIRT-regio (Noord, Oost, Zuid, Zuidwest en Noordwest) wordt achterhaald wat er moet gebeuren om een goede bereikbaarheid te garanderen.
3. Stap 3: Acteren
   De uitkomsten van deze analyses worden gebruikt om bereikbaarheid gericht te verbeteren, werken Rijk en regio samen aan maatwerkbeleid voor mobiliteit, ruimtelijke ordening en voorzieningen.

In samenwerking met Rebel

Opdrachtgever: Ministerie van Infrastructuur & Waterstaat 
Jaar: 2025