Ruimte Kompas: ontwerpen vanuit brede welvaart

Oplossing

Duurzaamheid, gezondheid, kansengelijkheid, veiligheid en een sterke economie. Het zijn thema’s die terugkomen in nagenoeg iedere omgevingsvisie. Toch wordt veel (vervolg)beleid nog sectoraal uitgewerkt, met steeds meer ruimteclaims vanuit iedere discipline tot gevolg: we willen ruimte voor verkeer, parkeren, verblijven én ontmoeten. En dat terwijl het aantal ruimteclaims al enorm is toegenomen en er door bevolkingsgroei en verdichting juist steeds minder ruimte beschikbaar is. Om gemeenten te helpen bij het maken van toekomstbestendige ontwerpkeuzes voor een gezonde, veilige en aangename leefomgeving, ontwikkelde Goudappel het Ruimte Kompas. Een aanpak waarin we in 3 stappen samen werken aan een integrale afweging van keuzes in de openbare ruimte.

Steeds meer ruimteclaims, steeds minder ruimte

Vanuit het streven naar brede welvaart, willen we ruimte voor fietsen, lopen, ov, parkeren, groen, verblijven, ontmoeten én spelen. Onze leefomgeving moet inclusief en toegankelijk zijn voor iedereen, met of zonder beperking. Maar we hebben ook ruimte nodig om onze leefomgeving klimaatadaptief, biodivers en hitte- en waterbestendig te maken. Die ruimtestrijd speelt ook ondergronds, waar schaarse meters moeten worden verdeeld tussen elektra, riolering, containers en ruimte voor waterberging, warmte en bomen.

Sectoraal beleid

Er moeten dus keuzes gemaakt worden: wie of wat krijgt welke ruimte? Aangezien veel gemeentelijk beleid sectoraal wordt opgesteld (denk aan een mobiliteitsplan, groenplan en een duurzaamheidsplan) en iedere discipline een eigen werkwijze hanteert en eigen belangen nastreeft, is het lastig om die keuzes goed af te wegen. Vaak zet een omgevingsvisie wel in op gezondheid en duurzaamheid, maar botsen deze belangen in ruimtelijke projecten. Daarom worden in de praktijk soms arbitraire keuzes gemaakt en gaat men te snel ontwerpen, zonder eerst de visie helder te hebben. Met als gevolg: ambities die in de praktijk sneuvelen, ontwerpen die later moeten worden herzien en veel frustratie.

Ruimte Kompas: integraal keuzes in de openbare ruimte afwegen op basis van 11 brede welvaartthema’s

Omschrijving van deze afbeelding

De afbeelding toont een infographic in de vorm van een cirkeldiagram. In het witte centrum van het wiel staat de kernboodschap: "BREDE WELVAART & MOBILITEIT".

Direct om deze kern heen staan vijf iconen die de hoofdcategorieën vertegenwoordigen. Daaromheen bevindt zich een buitenring met elf specifieke thema's, elk voorzien van een eigen kleur en icoon.

De 11 thema's (met de klok mee, vanaf de bovenkant):

Inclusief en toegankelijk voor iedereen (Blauw): Icoon van een persoon met een wandelstok en een kind.
Veilige leefomgeving voor iedereen (Donkergroen/Blauw): Icoon van een schild met een ster (politie/beveiliging).
Gezonde leefomgeving (Lichtblauw): Icoon van een parkbankje, boom en een voetballend kind.
Klimaatneutraal en circulair (Lichtgroen): Icoon van drie blaadjes in een recycling-cirkel.
Groen en klimaatadaptief (Groen): Icoon van een thermometer met een zon en een regenwolk.
Natuur en biodiversiteit (Limoengroen): Icoon van een vlinder.
Toekomstbestendige mobiliteit op maat (Geel): Icoon met symbolen voor een fiets, bus, trein en auto.
Ruimte voor economie en toerisme (Oranje): Icoon van mensen op een terras onder een parasol.
Ruimte voor verblijven, ontmoeten en beleven (Rood): Icoon van twee tekstballonnen.
Versterken eigen identiteit (Roze): Icoon van een vingerafdruk.
Afstemming ondergrondse en bovengrondse situatie (Paars): Icoon van een boom met zichtbare wortels en ondergrondse leidingen/structuren.

Kernwaarden (Binnenring)

De binnenste iconen vatten de thema's samen in vijf hoofdgroepen:

Sociaal: Mensen die elkaar ondersteunen.
Gezondheid: Een hartslaglijn (ECG).
Leefomgeving: Een wereldbol.
Economie: Een stijgende grafiek.
Wonen/Leven: Een huis en een boom.

Belang van integrale afweging van ontwerpkeuzes

Om toekomstbestendige keuzes te maken, moeten ruimtelijke keuzes integraal worden afgewogen. Dat kan alleen wanneer er een volledig en gedeeld overzicht is van alle opgaven, ambities, knelpunten en kansen. Daarom ontwikkelden we bij Goudappel het Ruimte Kompas: een aanpak om samen keuzes in de openbare ruimte integraal af te wegen, vanuit elf thema’s die samen brede welvaart bepalen.

Deze aanpak helpt om abstracte beleidsdoelen begrijpelijk en concreet te maken. Het zorgt voor verbinding tussen de schaalniveaus. Brede welvaart: van strategie tot straat. En het zorgt voor verbinding tussen verschillende expertises. Van klimaat tot parkeren en van economie tot gezondheid. Aan de hand van mogelijke ruimtelijke en verkeerskundige ontwerpprincipes laten we zien hoe u de 11 thema’s in de praktijk toepast in projecten.

De drie stappen gevisualiseerd

Omschrijving van deze afbeelding

De afbeelding toont een procesoverzicht in drie opeenvolgende stappen, genummerd van 1 tot en met 3. Het proces beschrijft hoe het 'Ruimte Kompas' wordt gebruikt om van een huidige situatie naar een integraal ontwerp te komen.

Stap 1: Samen waarderen van de huidige situatie

Visueel: Links staat een webdiagram met de elf thema's van brede welvaart aan de buitenzijde.
Inhoud: In het diagram is een lichtgrijze vorm ingekleurd die de huidige score of 'waardering' van een gebied weergeeft op de verschillende thema's.
Bijschrift: "STAP 1 - SAMEN WAARDEREN huidige situatie".

Stap 2: Samen afwegen en ambitie bepalen voor de toekomst

Visueel: In het midden staat een vergelijkbaar diagram.
Inhoud: Hier is een grotere, felroze vorm ingekleurd over de grijze vorm van stap 1 heen. Dit visualiseert de groeimogelijkheden en de gewenste situatie.
Bijschrift: "STAP 2 - SAMEN AFWEGEN en ambitie bepalen voor de toekomst".
Verbinding: Tussen stap 1 en 2 staat een pijl die de voortgang aangeeft.

Stap 3: Samen ontwerpen

Visueel: Rechts staat een icoon van een schildersezel met een canvas en een potlood, wat staat voor het creatieve ontwerpproces.
Inhoud: Dit representeert het uiteindelijke integrale ontwerp.
Bijschrift: "STAP 3 - SAMEN ONTWERPEN".
Interactie: Tussen stap 2 en stap 3 staan twee horizontale pijlen die naar elkaar wijzen. Hierbij staat de tekst: "Ontwerp toetsen aan ambitie kompas". Dit geeft aan dat het ontwerp continu wordt getoetst aan de ambities die in stap 2 zijn vastgelegd.

Ruimte Kompas: in 3 stappen samenwerken aan een integrale afweging van keuzes in de openbare ruimte

Samen waarderen huidige situatie

Om inzicht te krijgen in wat verschillende stakeholders belangrijk vinden, waar opgaven en kansen elkaar versterken en waar ze juist strijdig zijn (en waar dus keuzes gemaakt moeten worden), gaan we in gesprek met alle belanghebbenden. Het soort opgave bepaalt wie hierbij aan tafel zit: vaak zijn dit bestuurders en ambtenaren van verschillende afdelingen maar we kunnen ook bewoners, ondernemers of andere gebruikers van de openbare ruimte betrekken.
Samen brengen we de huidige openbare ruimte in beeld, waarbij iedereen vanuit het beleidsveld van een ander kijkt. De ecoloog kijkt bijvoorbeeld door een mobiliteitsbril en de parkeerspecialist door een gezondheidsbril naar de openbare ruimte. Samen geven ze de huidige situatie voor alle 11 brede welvaartthema’s een cijfer tussen 0 en 10. Dit visualiseren we in een waarderingskompas.
Samen afwegen en ambitie bepalen voor de toekomst

Nu duidelijk is hoe we de huidige situatie waarderen, doorlopen we nogmaals stap 1, alleen nu gericht op onze ambitie voor de toekomst. Vragen die we hiervoor beantwoorden zijn: hoe belangrijk is het dat deze ruimte inclusief en toegankelijk is voor iedereen? En hoeveel ruimte moet er zijn voor ontmoeten, verblijven en beleven? Dit vertalen we naar een streefcijfer per thema en visualiseren we in een ambitiekompas.
Samen ontwerpen

Bij het opstellen van het integrale ontwerp gebruiken we het ambitiekompas om te toetsen of de gewenste thema’s voldoende aan bod komen in het project. Is dit onvoldoende het geval, dan wordt het ontwerp aangepast, zodat dit beter aansluit bij het integrale ambitie kompas. Zo zorgen we ervoor dat we ook echt integraal en opgave gestuurd werken in onze ontwerpprojecten.

Wat levert het Ruimte Kompas op?

Integrale keuzes in de openbare ruimte
Door beleidsvelden als mobiliteit, klimaat, gezondheid, economie en openbare ruimte met elkaar te verbinden en letterlijk vanuit elkaars perspectief naar keuzes te kijken, ontstaat een compleet overzicht van alle opgaven in de stad. Zo wordt duidelijk waar kansen voor synergie zijn en welke vraagstukken elkaar juist bijten. Dat helpt bij het integraal afwegen van keuzes in de openbare ruimte.
Betere samenwerking tussen disciplines
Doordat beleidsmakers, ontwerpers en verkeerskundigen gezamenlijk werken en vanuit elkaars perspectief naar opgaven kijken, vergroten we het begrip tussen verschillende schaalniveaus (visie, beleid en projecten) en gemeentelijke afdelingen en beleidsvelden (van klimaat en gezondheid tot parkeren). Zo maken we strijdige belangen bespreekbaar en stimuleren we opgavegericht werken in plaats van probleemgestuurd werken.
Groter draagvlak voor keuzes
Door abstracte brede welvaartsopgaven concreet te maken, wordt duidelijk waarom bepaalde keuzes nodig zijn en waar grenzen liggen. Dat vergroot begrip bij alle betrokkenen: bestuurders, bewoners en ondernemers.
Efficiëntere inzet van middelen
Door budgetten, processen en ontwerpkeuzes te bundelen, worden de beschikbare middelen beter besteed. Tegelijkertijd neemt de kwaliteit en levensduur van ontwerpen toe, omdat we voorkomen dat ontwerpen meerdere keren moeten worden aangepast.

Opdrachtgevers over het Ruimte Kompas

‘’Mensen zijn tijdens de ateliers erg enthousiast geworden en wilden er direct mee aan de slag. De aanpak zorgde voor veel verbinding.’’

Sander Verhaar (gemeente Zaanstad)

Waarom Goudappel hier goed bij kan helpen

Kennis van mobiliteit én ruimte
We beschikken over een breed palet aan expertises. Onze stedenbouwkundigen weten hoe je (nieuwe) steden en wijken plant, onze mobiliteitsstrategen adviseren over de juiste rol voor mobiliteit daarin, en onze landschapsarchitecten ontwerpen prettige, groene en veilige openbare ruimtes met een goede verdeling tussen verkeer en verblijven. Daarnaast werken bij Goudappel experts op het gebied van beleving, gedrag, parkeren, logistiek en ov, wiens kennis we benutten om onze adviezen en ontwerpen nog effectiever te maken. En omdat we landelijk actief zijn, nemen we geleerde lessen uit steden en dorpen uit heel Nederland mee.
Integrale benadering
Wij zien mobiliteit niet als doel op zich, maar als middel om een bijdrage te leveren aan de brede welvaartopgaven. Daarom verbinden we mobiliteitsopgaven met opgaven uit andere domeinen en kijken we verder dan enkel bereikbaarheid. We onderzoeken problemen ook vanuit duurzaamheid, gezondheid en kansengelijkheid. Zo bedenken we integrale oplossingen die bijdragen aan meerdere brede welvaartsdoelen.
Meerdere schaalniveaus
Weten hoe je brede welvaart centraal zet in strategisch beleid is één. Wij weten ook hoe je dit concreet vertaalt naar projecten en ontwerpen op straat. Zo verbinden we verschillende schaalniveaus binnen een gemeente.
Sterk in inhoud én proces
Naast inhoudelijke kennis beschikken we over waardevolle proceservaring en ervaren procesmanagers. Wij weten hoe je inhoud begrijpelijk en toegankelijk maakt voor stakeholders en hoe je nieuwe manieren van werken succesvol introduceert in een organisatie. Ook helpen we om effectieve participatietrajecten met bewoners en ondernemers vorm te geven om zo draagvlak voor keuzes te vergroten.
Ondersteund door data
We ontwikkelen zelf slimme tools, databronnen en software om onze adviezen en ontwerpen te toetsen en verbeteren. Enkele voorbeelden:
- Monitor Brede Welvaart & Mobiliteit waarmee we inzicht geven in de staat van brede welvaart in relatie tot mobiliteit in gemeenten en regio’s, en verbeterkansen inzichtelijk maken.
- Nederlands Loopstromenmodel waarmee we loopstromen in beeld brengen, om deze te kunnen beïnvloeden.
- Klimaatadaptatie-label waarmee we het klimaatadaptieve vermogen van een gebied en/of ontwerp in beeld brengen.
- Hub Dynamics waarmee we ontwerpen visualiseren en simuleren om de verkeersafwikkeling nog beter te kunnen beoordelen.
- Koopstromenmodel waarmee we de omzeteffecten van verkeersingrepen zoals het autoluw of autovrij maken van een gebied, kwantificeren en toetsen.

Samen aan de slag?

We vertellen u graag hoe onze aanpak u helpt om integraal en toekomstbestendig te ontwerpen.

Ga in gesprek met Marco

Ruimte Kompas: ontwerpen vanuit brede welvaart