Ontwerpaanpak Openbare Ruimte voor Zaanstad: integraal keuzes afwegen

Project

Wie krijgt de ruimte in Zaanstad? De stad groeit, verdicht en heeft te maken met toenemende ruimteclaims: van klimaatadaptatie tot toegankelijkheid. Bij de gemeente ontstond de behoefte om sectorale opgaven met elkaar te verbinden om keuzes integraal te kunnen afwegen. Daarom ontwikkelde Goudappel samen met de gemeente en Baljon Landschapsarchitecten de Ontwerpaanpak Openbare Ruimte Zaanstad.

Groeiende ruimteclaims vragen om integrale aanpak

Het aantal ruimteclaims in de openbare ruimte neemt toe, ook in Zaanstad. Er moet ruimte zijn voor verkeer, parkeren, lopen, verblijven en ontmoeten, en dat voor iedereen, met en zonder beperking. Maar er is ook ruimte nodig om de leefomgeving klimaatadaptief, biodivers en hitte- en waterbestendig te maken, zowel boven- als ondergronds.

En dus staat Zaanstad voor de keuze: wie of wat krijgt welke ruimte? Ondanks een gezamenlijke Omgevingsvisie, bestaat er veel sectoraal beleid voor de verschillende opgaven (zoals een mobiliteitsplan, een groenplan en een duurzaamheidsplan). Dat maakt het lastig om keuzes integraal af te wegen en zorgt ervoor dat ambities sneuvelen in ruimtelijke projecten.

Ontwerpaanpak Openbare Ruimte Zaanstad

Om een integrale afweging van keuzes in de openbare ruimte en opgavegestuurd in plaats van probleemgestuurd werken mogelijk te maken, ontwikkelden we samen met beleidsmakers, ontwerpers, bestuurders en inwoners van Zaanstad de Ontwerpaanpak Openbare Ruimte. Door bestaand sectoraal beleid met elkaar te verbinden, maken we duidelijk waar beleid elkaar versterkt en waar mogelijke tegenstrijdigheden zijn. Dat maakt opgavegestuurd werken mogelijk.

Samenhang brengen in beleid, opgaven en ontwerp

Alleen samen komen we tot een toekomstbestendige openbare ruimte voor iedereen. Om de wensen en eisen van alle stakeholders scherp te krijgen, ondernamen we meerdere acties:

In brede ambtelijke ateliers met beleidsadviseurs uit alle domeinen – van parkeren, klimaatadaptatie tot gezondheid en economie – haalden we het bestaande beleid en opgaven op.
In raadsvergaderingen stemden we af met het College van B&W en de gemeenteraad.
Tijdens buurtwandelingen spraken we bewoners en andere lokale belanghebbenden.

De 3 onderdelen van de Ontwerpaanpak Openbare Ruimte

De Ontwerpaanpak Openbare Ruimte bestaat uit drie onderdelen:

Hoofdopgaven en ambities: welke stad willen we zijn en hoe draagt de openbare ruimte hieraan bij?
Strategie: welke opgaven spelen er op netwerk- en gebiedsniveau?
Aanpak: hoe vertalen we dit naar ruimtelijke ontwerpprojecten?

Hoofdopgaven en ambities: welke stad willen we zijn en hoe draagt de openbare ruimte hieraan bij?

We startten vanuit de vraag “Welke stad willen we zijn?”. Het antwoord hierop vinden we terug in de Zaanse Omgevingsvisie, waarin zes opgaven zijn beschreven:

Verstedelijking: groeien met kwaliteit
Duurzaamheid: een klimaatneutrale, circulaire gemeente met een klimaatbestendige, groene en gezonde leefomgeving
Veiligheid: bevorderen van de sociale- en omgevingsveiligheid en verminderen van waterrisico’s
Kansengelijkheid: bijdragen aan een evenwichtige en rechtvaardige gemeente
Economie: werken aan een toekomstbestendige en groeiende economie met brede welvaart
Gezondheid: zorgen voor een gezondere gemeente met minder gezondheidsverschillen

Vervolgens vertaalden we deze strategische doelen naar elf ambities voor de openbare ruimte.

De 11 ambities voor de Zaanse leefomgeving

Omschrijving van deze afbeelding

Kern van de afbeelding

In het midden van de infographic staat een donkergroene cirkel met de tekst: "Zes Zaanse Opgaven". Hieromheen gegroepeerd staan zes thema's in overlappende cirkels:

Duurzaamheid (icoon van een wereldbol)
Veiligheid (icoon van een politiebadge)
Kansengelijkheid (icoon van een weegschaal)
Economie (icoon van een stijgend staafdiagram)
Gezondheid (icoon van een hart met een hartslaglijn)
Verstedelijking (icoon van hoogbouw)

De infographic is opgezet als een wiel. De centrale "Zaanse Opgaven" vormen het fundament, terwijl de 11 ambities de praktische uitwerking in de openbare ruimte weergeven. Het kleurgebruik is divers, waarbij elke ambitie een eigen kleuraccent heeft gekregen die correspondeert met het bijbehorende icoon.

De 11 Ambities

Rondom de kern staan 11 specifieke ambities in een buitenste ring, elk verbonden met een icoon. Met de klok mee zijn dit:

Klimaatneutraal en circulair: Icoon van drie cirkelvormige pijlen (recycling).
Groen en klimaatadaptief: Icoon van een thermometer met regenwolken en zon.
Natuur en biodiversiteit: Icoon van een vlinder.
Ruimte voor verblijven, ontmoeten en beleven: Icoon van tekstballonnen.
Ruimte voor economie en toerisme: Icoon van een heftruck en goederen.
Toekomstbestendige mobiliteit op maat: Iconen van een fiets, bus, auto en trein.
Veilige leefomgeving voor iedereen: Icoon van een schild met een ster.
Gezonde leefomgeving: Icoon van een hart met een hartslaglijn.
Versterken eigen identiteit: Icoon van een vingerafdruk.
Inclusief en toegankelijk voor iedereen: Icoon van verschillende personen (ouderen en kind).
Afstemming ondergrondse en bovengrondse situatie: Icoon van een boom met zichtbaar wortelstelsel.

Bekijk deze afbeelding op een groot scherm

Strategie: welke opgaven spelen er op netwerk- en gebiedsniveau?

Om beleid en opgaven helder te kunnen bundelen, brachten we de verschillende netwerken inclusief hun opgaven in beeld.

Het groen-blauwe netwerk: als herkenbare drager voor Zaanstad als groen blauwe landschapsstad.
Het sociale netwerk: zorgt voor een openbare ruimte die stimuleert om elkaar te ontmoeten en waar iedereen mee kan doen. Het draagt bij aan een gezonde leefomgeving.
Het verplaatsingsnetwerk: laat zien wat de gewenste balans is tussen de verschillende vervoerswijzen en hoe we omgaan met de beschikbare ruimte in de stad. We maken Zaanstad zo toegankelijk voor iedereen.
Het belevingsnetwerk: laat zien hoe we de openbare ruimte ervaren. Wat is onze identiteit en hoe kunnen we deze meer herkenbaar en zichtbaar maken in Zaanstad?
Het ondergrondse netwerk: geeft inzicht in wat er ondergronds nodig is om de bovengrondse wereld mogelijk te maken. Wat zijn de ruimteclaims en hoe stemmen we bovengronds en ondergronds optimaal op elkaar af? Nu en in de toekomst.

Door alle netwerkopgaven over elkaar heen te leggen, komen we tot één totaalkaart met integrale netwerkopgaven voor Zaanstad.

Overzicht van alle opgaven per type netwerk

Omschrijving van deze afbeelding

De infographic is opgebouwd uit vijf verticale kolommen, die elk een specifiek 'netwerk' vertegenwoordigen. Boven elke kolom staan de relevante iconen van de ambities (zoals beschreven in de vorige afbeelding). Elke kolom bevat 'deelopgaven en ontwerpprincipes' die leiden naar een netwerkkaart.

De afbeelding gebruikt een duidelijke kleurcodering per kolom die consequent wordt doorgevoerd van de titels tot de kaders van de netwerkkaarten. Pijlen geven de stroom aan van de abstracte ambities en iconen bovenaan, via specifieke deelopgaven in het midden, naar de uiteindelijke integrale kaart onderaan. Dit visualiseert hoe verschillende beleidsterreinen samenkomen in de ruimtelijke planning.

De vijf netwerken:

Het Groen-Blauwe Netwerk (Kleur: Groen)
- Ambities: Klimaatneutraal, Groen/Klimaatadaptief en Natuur/Biodiversiteit.
- Deelopgaven: Hoofd Groen structuur, Hoofd Bomen structuur, Hoofd Ecologische structuur en Hoofd Water structuur.
Het Sociale Netwerk (Kleur: Geel)
- Ambities: Ruimte voor verblijven/ontmoeten en Ruimte voor economie/toerisme.
- Deelopgaven: Verblijven en ontmoeten, Maatschappelijk, Sport en beweging.
Het Verplaatsings Netwerk (Kleur: Donkerrood)
- Ambities: Mobiliteit op maat, Veiligheid en Gezondheid.
- Deelopgaven: Voetganger, Fiets, Openbaar vervoer, Deelmobiliteit en hubs, Auto, Logistiek.
Het Belevings Netwerk (Kleur: Paars)
- Ambities: Eigen identiteit en Inclusief/toegankelijk.
- Deelopgaven: Landschappelijke identiteit, Stedelijke identiteit, Ontmoetingsruimtes.
Het Ondergrondse Netwerk (Kleur: Bruin/Grijs)
- Ambitie: Afstemming ondergrondse en bovengrondse situatie.
- Deelopgaven: Ruimtekaart, Aandachtspuntenkaart, Energietransitie, Ondergrondse ruimteclaims, Bovengrondse ruimteclaims.

Proces en resultaat:

Elk van deze vijf kolommen mondt uit in een eigen "Totaalkaart Netwerk Opgaven".
Deze vijf individuele kaarten worden onderaan de afbeelding met elkaar opgeteld (weergegeven door plus-tekens).
De uiteindelijke uitkomst onderaan het schema is één overkoepelend blok: "Totaalkaart INTEGRALE netwerk opgaven".

Bekijk deze afbeelding op een groot scherm

Gebiedsindeling

In de ontwerpaanpak onderscheiden we verschillende gebiedstypen, die de bouwperiodes van Zaanstad volgen. Voor de volgende gebiedstypen brachten we de integrale opgaven in beeld:

De vooroorlogse stad (tot circa 1945)
De wederopbouwstad ((1950 – 1970)
De stad van de menselijke maat (1970 – 1980)
De postmoderne stad (1980 – 2000)
De na-oorlogse bedrijventerreinen

Blader zelf door de Ontwerpaanpak Openbare Ruimte

Aanpak: hoe vertalen we dit naar ruimtelijke ontwerpprojecten?

Om in ruimtelijke projecten aan de slag te kunnen met de 11 ambities en de netwerken en gebiedstypen met hun eigen integrale opgaven, gebruikten we het Ruimte Kompas: een 3-stappenaanpak voor ontwerpen vanuit brede welvaart. We doorliepen hiervoor de volgende stappen:

Samen waarderen huidige situatie: welk cijfer geven we de huidige openbare ruimte voor alle 11 ambities?
Samen afwegen en ambitie bepalen voor de toekomst:: welk cijfer willen we in de toekomst bereiken?
Samen ontwerpen: ambities vertalen naar een integraal en toekomstbestendig ontwerp

De drie stappen uit het Ruimte Kompas

Omschrijving van deze afbeelding

De afbeelding toont een procesoverzicht in drie opeenvolgende stappen, genummerd van 1 tot en met 3. Het proces beschrijft hoe het 'Ruimte Kompas' wordt gebruikt om van een huidige situatie naar een integraal ontwerp te komen.

Stap 1: Samen waarderen van de huidige situatie

Visueel: Links staat een webdiagram met de elf thema's van brede welvaart aan de buitenzijde.
Inhoud: In het diagram is een lichtgrijze vorm ingekleurd die de huidige score of 'waardering' van een gebied weergeeft op de verschillende thema's.
Bijschrift: "STAP 1 - SAMEN WAARDEREN huidige situatie".

Stap 2: Samen afwegen en ambitie bepalen voor de toekomst

Visueel: In het midden staat een vergelijkbaar diagram.
Inhoud: Hier is een grotere, felroze vorm ingekleurd over de grijze vorm van stap 1 heen. Dit visualiseert de groeimogelijkheden en de gewenste situatie.
Bijschrift: "STAP 2 - SAMEN AFWEGEN en ambitie bepalen voor de toekomst".
Verbinding: Tussen stap 1 en 2 staat een pijl die de voortgang aangeeft.

Stap 3: Samen ontwerpen

Visueel: Rechts staat een icoon van een schildersezel met een canvas en een potlood, wat staat voor het creatieve ontwerpproces.
Inhoud: Dit representeert het uiteindelijke integrale ontwerp.
Bijschrift: "STAP 3 - SAMEN ONTWERPEN".
Interactie: Tussen stap 2 en stap 3 staan twee horizontale pijlen die naar elkaar wijzen. Hierbij staat de tekst: "Ontwerp toetsen aan ambitie kompas". Dit geeft aan dat het ontwerp continu wordt getoetst aan de ambities die in stap 2 zijn vastgelegd.

Bekijk deze afbeelding op een groot scherm

Gebiedsindeling

In de ontwerpaanpak onderscheiden we verschillende gebiedstypen, die de bouwperiodes van Zaanstad volgen. Voor de volgende gebiedstypen brachten we de integrale opgaven in beeld:

De vooroorlogse stad (tot circa 1945)
De wederopbouwstad ((1950 – 1970)
De stad van de menselijke maat (1970 – 1980)
De postmoderne stad (1980 – 2000)
De na-oorlogse bedrijventerreinen

Blader zelf door de Ontwerpaanpak Openbare Ruimte

Resultaten en gebruik in de praktijk

De ontwerpaanpak zorgde in Zaanstad voor meer verbinding tussen beleidsniveaus en betere samenwerking tussen afdelingen. Door alle sectorale beleidsdocumenten te bundelen in één integraal overzicht, is er nu helder inzicht in alle opgaven en kunnen keuzes integraal worden afgewogen. Bovendien werden ontbrekende beleidsthema’s zichtbaar, zoals voetgangers en ecologie.

Ook op projectniveau werpt de aanpak zijn vruchten af. Het Zaanse Ruimte Kompas wordt actief ingezet als hulpmiddel om in gesprek te gaan over ruimtelijke keuzes met verschillende disciplines. Doordat stakeholders samen de huidige en gewenste situatie waarderen, ontstaat meer begrip.

De aanpak wordt inmiddels actief ingezet binnen de gemeente:

"Een van onze projectleiders was erg blij dat hij het Ruimte Kompas kan inzetten voor een goed gesprek met alle disciplines. Je wordt even gedwongen door elkaars bril te kijken, wat helpt om elkaar beter te begrijpen, samen af te wegen en keuzes te maken.”

Sander Verhaar (gemeente Zaanstad)

Meerwaarde voor iedere gemeente

De ontwerpaanpak en het Ruimte Kompas zijn toepasbaar in iedere gemeente die ruimteclaims integraal wil afwegen en ruimtelijke projecten opgavegericht wil realiseren.