Sustainable Urban Mobility Plan (SUMP): alles wat u moet weten

SUMP staat voor Sustainable Urban Mobility Plan en is een mobiliteitsplan dat voldoet aan Europese richtlijnen. Het is een integraal plan voor het duurzaam verbeteren van mobiliteit in een stad of regio, zodat mobiliteit bijdraagt aan de leefbaarheid van het gebied.

Door de integrale aanpak, inclusief verplicht monitoren & evalueren, helpt een SUMP om niet alleen een integrale, participatieve en multimodale visie op te stellen (iets dat al goed lukt in de Nederlandse praktijk) maar ook daadwerkelijk te meten of plannen tot verbeteringen leiden. 

Bovendien speelt capacity building een grote rol in de SUMP-aanpak, wat het een instrument maakt dat samenwerking en strategisch (lange termijn) denken stimuleert, waardoor u gemeente beter voorbereid is op toekomstige vraagstukken.

In het voorjaar van 2024 besloot de Europese Unie (incl. alle lidstaten) formeel tot het verplichten van een SUMP voor urban nodes: stedelijke knooppunten waarin meerdere vervoersstromen samenkomen, aan het Europese transportnetwerk voor water, weg en spoor (TEN-T netwerk), vaak met 100.000 inwoners of meer. 

De verplichting geldt vanaf 31 december 2027 voor 431 Europese steden, waarvan 26 Nederlandse steden, waaronder Apeldoorn, Emmen, Haarlem en Venlo. Bekijk hier de volledige lijst van Nederlandse steden die een SUMP nodig hebben.

Bent u een van de 26 Nederlandse steden die verplicht een SUMP moeten opstellen en voldoet u op 31 december 2027 niet aan die verplichting? Dan is het waarschijnlijk niet meer mogelijk om in aanmerking te komen voor EU-subsidies voor de uitvoering van mobiliteitsgerelateerde projecten.

Het gaat om CEF-, LIFE- en EFSI-subsidies, te gebruiken voor o.a. de realisatie van nieuwe infrastructuur, mobiliteits- of energiehubs. De EU werkt aan het versimpelen van toegang tot Europese financieringsinstrumenten. 

Belangrijk: deze kans op subsidie geldt alleen voor steden aan het TEN-T netwerk en nationale overheden zijn beslissend in de toedeling van subsidie, niet de EU zelf. Om zeker te weten of uw gemeente of project in aanmerking komt, kunnen we u in contact brengen met experts op dit gebied.

De volgende projecten zijn mede mogelijk gemaakt door Europese subsidies: de Smart Mobility Hub in Amsterdam, de elektrificatie van Airside Schiphol en de inzet van zero-emissie bussen in Amsterdam. 

In vergelijking met andere Europese landen maakt Nederland weinig gebruik van Europese subsidies voor mobiliteitsprojecten. Door de urban nodes toe te voegen aan het TEN-T-netwerk, zou de kans op subsidie voor meer steden moeten vergroten. 

Geldt voor uw gemeente of regio officieel geen verplichting? Dan nog is een SUMP enorm relevant. Het leefbaar houden van de leefomgeving is immers in iedere regio een uitdaging, nu we te maken hebben met klimaatopgaven, bevolkingsgroei en groeiende aandacht voor brede welvaartsverschillen. 

Een SUMP helpt om deze aandachtspunten aan te pakken in één overkoepelend mobiliteitsplan. Het kan ook nuttig zijn om te onderzoeken of u samen met buurtgemeenten een SUMP kunt opstellen, aangezien deze uitgaat van functional urban areas.

Net als veel traditionele mobiliteitsplannen bevat een SUMP duidelijke doelen, is het plan multimodaal en combineert het een lange termijnvisie met een korte-termijn uitvoeringsplan.

Er zijn ook verschillen. De belangrijkste: 

• Waar een traditioneel mobiliteitsplan uitgaat van gemeentegrenzen, richt een SUMP zich op een functional urban area (FUA) (functioneel stedelijk gebied): het gebied waarin de dagelijkse stroom van mensen en goederen zich bevindt, op het Europese transportnetwerk voor water, weg en spoor (TEN-T netwerk). Een voorbeeld: waar een traditioneel mobiliteitsplan voor een stad als Amersfoort uitgaat van verplaatsingen binnen de gemeentegrenzen, kan een SUMP ook gaan over verplaatsingen van en naar omliggende gemeentes, in dit geval bijvoorbeeld Leusden, Nijkerk en Soest. Mede daarom wordt aangeraden om voor het opstellen van een SUMP samen op trekken met omliggende gemeentes en een regio-analyse uit te voeren om te bepalen wat de daadwerkelijke FUA is.
• Voor een SUMP moet afstemming plaatsvinden op de verschillende bestuurlijke niveaus en met voortdurende participatie van alle belanghebbenden (andere overheden, inwoners, bedrijven en belangengroepen). Onder participatie wordt hier verstaan: niet alleen informeren, ook actief betrekken.
• In een SUMP moet aandacht zijn voor logistiek. Logistiek moet worden opgenomen als modaliteit, zowel binnenstedelijk als op langere afstanden. Dat kan zowel als onderdeel van een SUMP of als samenhangend beleidsplan: Sustainable Urban Logistics Plan (SULP).
• In steeds meer mobiliteitsplannen speelt monitoring & evaluatie een belangrijke rol. In een SUMP is het zelfs de een verplichte stap. Er moet regelmatig beoordeeld worden of er vooruitgang wordt geboekt op vooraf bepaalde indicatoren. De EU werkt hiervoor aan een lijst met vaste indicatoren: Urban Mobility Indicators.

Net als een regionaal mobiliteitsplan (RMP) of het eerdere Gemeentelijke Verkeers- en Vervoersplan (GVVP), richt een SUMP zich op het stimuleren van duurzame mobiliteit. Er zijn ook verschillen: de doelen in een SUMP zijn vaak concreter dan die in een RMP, omdat RMP’s over een grotere regio gaan en SUMP over een specifiek gebied in en rondom een stedelijk knooppunt. En niet iedere RMP bevat een monitorings- en evaluatieplan, terwijl dit in een SUMP verplicht is.

Het opstellen van een SUMP gebeurt in 4 hoofdstappen, met daaronder 12 sub stappen:

1. Huidige situatie analyseren: start met het bepalen van de grenzen van een urban node en functional urban area, met data over herkomsten en bestemmingen  voor verschillende modaliteiten (auto, ov en fiets). Dat helpt om uitdagingen en kansen binnen dit gebied te analyseren.
2. Visievorming: stel ambities, doelen en indicatoren vast. Wat wilt u bereiken met de SUMP? Hoe maakt u deze doelen meetbaar? En hoe verhoudt dit zich tot het huidige verkeerssysteem en toekomstige ontwikkelingen?
3. Uitvoeringsprogramma samenstellen: maatregelen kiezen die bijdragen aan het behalen van de gedefinieerde doelen.
4. Implementatie en monitoring: maatregelen doorvoeren en meten welke prestaties zijn behaald, om indien mogelijk bij te sturen.

Anders dan veel Europese landen, die bestaan uit landelijk gebied met enkele grote steden, kent Nederland een hoge bevolkingsdichtheid en veel geclusterde, kleine kernen. Dagelijkse verkeersstromen lopen door gemeenten heen. Aangezien de SUMP-richtlijnen uitgaan van functional urban areas, kan het interessant zijn om een SUMP in regionaal verband op te stellen (ook wel Poly-SUMP genoemd). Hierin beslaat de SUMP een stedelijike agglomeratie van meerdere kernen. 

Het initiatief hiervoor kan ook vanuit een regio of provincie komen, en er zijn grensregio's die nadenken over grensoverschrijdende SUMP's. Het is op dit moment nog onduidelijk hoe het proces en de besluitvorming van een regionale SUMP eruit moeten zien. Zaken die hierbij van belang zijn: wie moeten de SUMP vaststellen? Hoe ziet het participatieproces eruit en wie voert dit uit: de regio of de gemeente?

Dat hangt af van de status en inhoud van het bestaande mobiliteitsplan/programma, omgevingsvisie en andere beleidsdocumenten. Het start met toetsen in welke mate de SUMP-cyclus is doorlopen en of alle onderdelen terugkomen in het plan. Daar waar gaten vallen is het zaak om deze waar mogelijk aan te vullen. Zaken zoals monitoring en evaluatie zijn eenvoudiger toe te voegen dan een strategieontwikkeling of visievorming. Goudappel kan helpen met zowel een toets aan de SUMP-richtlijnen als het aanvullen van ontbrekende zaken, zoals participatie en een uitwerking van de functional urban area.

Een SUMP richt zich op een functional urban area (FUA) (functioneel stedelijk gebied): het gebied waarin de dagelijkse stroom van mensen en goederen zich bevindt. Hiervoor gaat men uit van de ‘commuting zone’: alle omliggende woon-werkgebieden waar minstens 15% van de werkzame bewoners werkt. 

Een voorbeeld: waar een traditioneel mobiliteitsplan voor een stad als Amersfoort, uitgaat van verplaatsingen binnen de gemeentegrenzen, kan een SUMP ook gaan over verplaatsingen van en naar omliggende gemeentes, in dit geval bijvoorbeeld Leusden, Nijkerk en Soest. Mede daarom wordt aangeraden om voor het opstellen van een SUMP samen op te trekken met omliggende gemeentes en een regio-analyse uit te voeren om te bepalen wat de daadwerkelijke FUA is.

Monitoring & evaluatie is een vast onderdeel van het SUMP-proces. Zo worden naar verwachting lidstaten straks verplicht om iedere vier jaar de voortgang van SUMP’s te rapporteren aan de EU, waarbij de eerste rapportage moet gebeuren op 31 december 2027. Dat moet gebeuren met vaste indicatoren: Urban Mobility Indicators (UMI’s).

Nog niet. De EU werkt op dit moment aan een vaste lijst met indicatoren: Urban Mobility Indicators (UMI’s). De definitieve lijst wordt verwacht in 2026.

Verschillende Nederlandse gemeenten beschikken inmiddels over een SUMP. Goudappel heeft bij een groot deel hiervan geholpen: Alkmaar, Arnhem, Dordrecht, Leeuwarden en Utrecht. Ook buiten Nederland worden er veel SUMP’s opgesteld, zoals in Duitsland, Servië en Turkije (o.a. in Düzce).